Yaşlılıkta Engellilikle İyi Yaşlanma: Seçim, Optimizasyon ve Tazminat Çerçevesi Aracılığıyla Cinsiyet Karşılaştırmalı Anlatısal Bir İnceleme
Author :
Abstract
Özet
Arka plan: Dünya genelinde nüfusun yaşlanması, ileri yaşlarda kronik hastalık ve fonksiyonel engelliliğin yaygınlığını artırmıştır. Engellilikle yaşayan yaşlı bireyler, daha da büyük dezavantajlarla karşı karşıyadır; ancak başarılı yaşlanmanın baskın modelleri, hastalığın yokluğunu ön koşul olarak gerektirerek onları dışlamaktadır.
Amaç: Bu anlatısal derleme, fiziksel veya duyusal engelli yaşlı bireylerin, Seçim, Optimizasyon ve Telafi (SOC) modeli aracılığıyla yaşam kalitesini nasıl sürdürdüklerini, cinsiyetin kritik bir düzenleyici değişken olarak ve Türk politika ortamının yapısal bir vaka çalışması olarak ele alınmasıyla incelemektedir.
Yöntem: Web of Science, PubMed, Scopus, TR Dizin ve DergiPark'ta 2015-2026 yılları arasında İngilizce ve Türkçe olarak hakemli yayınları kapsayan bir anlatısal derleme yapılmıştır.
Bulgular: SOC stratejileri, engelli yaşlı bireylerin fonksiyonel bağımsızlıklarını ve psikolojik dengelerini korumalarını sağlamaktadır. Sosyal izolasyon, depresyon riskini yaklaşık %60 oranında artırmaktadır. Cinsiyet, başa çıkmayı düzenlemektedir: erkekler, kimlik kaybıyla bağlantılı kaçınma odaklı tepkilere yönelme eğilimindedir; Kadınlar sosyo-duygusal ağlardan yararlanırken, daha yüksek kırılganlık yükü taşıyor ve kesişimsel ayrımcılıkla karşı karşıya kalıyorlar. Türk politikası toplum temelli bakıma ve engelsiz tasarıma doğru kaymış olsa da, uygulama hala eşit değil. Sonuç: Engellilikle iyi yaşlanmak, bireysel uyum için ön koşul olarak cinsiyete göre farklılaştırılmış müdahale ve yapısal erişilebilirliği gerektirir.
Keywords
Abstract
Abstract
Background: Population aging worldwide has increased the prevalence of chronic illness and functional disability in later life. Older adults who live with disability face compounded disadvantage, yet dominant models of successful aging exclude them by requiring the absence of disease as a precondition.
Aim: The present narrative review examines how elderly individuals with physical or sensory disabilities sustain life quality through the Selection, Optimization, and Compensation (SOC) model, with gender as a critical moderating variable and the Turkish policy environment as a structural case study.
Method: A narrative review was conducted across Web of Science, PubMed, Scopus, TR Dizin, and DergiPark, covering peer-reviewed publications from 2015 to 2026 in English and Turkish.
Findings: SOC strategies enable disabled older adults to maintain functional independence and psychological equilibrium. Social isolation raises depression risk by approximately 60%. Gender moderates coping: men tend toward avoidance-oriented responses linked to identity loss; women leverage socio-emotional networks yet carry higher frailty burdens and face intersectional discrimination. Turkish policy has shifted toward community-based care and barrier-free design, but implementation remains uneven. Conclusion: Aging well with disability requires gender-differentiated intervention and structural accessibility as a precondition for individual adaptation.
Keywords
Keywords: Aging Well, Disability, SOC Model, Gender Differences, Social Isolation, Narrative Review